Muris hayattayken mal varlığını bağışlarla ya da vasiyetle belirli kişilere devrettiyse, yasal mirasçıların tamamı miras bırakanın bu tasarrufuna katılmak zorunda değil. Belirli bir oranı aşan devirler, kanunun “saklı pay” dediği korumayı zedeler ve bu durumda açılan davaya tenkis davası adı verilir.
Saklı Pay Nedir, Kim Yararlanabilir?
Türk Medeni Kanunu’nun 505-513. maddeleri saklı pay sahiplerini ve oranlarını belirler. 2007 sonrasında yürürlüğe giren 4721 sayılı TMK’ya göre:
- Altsoyu (çocuklar, torunlar): yasal miras paylarının ½’si
- Ana-baba: yasal miras paylarının ¼’ü
- Sağ kalan eş: hangi zümreyle birlikte miras bıraktığına göre değişen oranlarda
Kardeşler artık saklı pay sahibi değildir; 2007 reformundan önce oranları ¼ idi. Bu tarihin önemli bir pratik sonucu var: muris 2007’den önce vefat etmişse eski hükümler uygulanır.
Tenkis Davası Neden Açılır?
Senaryo genellikle şöyle gelişir: muris hayattayken büyük bir taşınmazı bir çocuğuna “satış” adı altında devretmiş; ancak gerçek bir satış bedeli ödenmemiş. Ya da vasiyetname ile mal varlığının büyük bölümü kurumlara ya da üçüncü kişilere bırakılmış. Diğer mirasçıların saklı payı bu işlemlerle eridiyse, tenkis davası açarak söz konusu tasarrufun saklı payı aşan kısmının iptali ve bu payın mirasçıya iade edilmesini talep edebilirler.
Tenkis Davasında Zamanaşımı
Bu noktada ciddi bir tuzak var: tenkis davası için iki ayrı zamanaşımı süresi işler. Tasarrufun öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her hâlükârda vasiyetnamede açıklanan tasarruflar için mirasın açılmasından itibaren 10 yıl, resmi vasiyetname dışındaki tasarruflar (bağış, satış görüntüsü altındaki devir) için ise 20 yıl. Uygulamada pek çok dava 1 yıllık subjektif sürenin geçirilmesi nedeniyle reddediliyor. Mirasçılar öğrendiklerini geciktirirse bu süre başlamaz; ancak neyin “öğrenme” sayıldığı her dava için ayrıca değerlendiriliyor.
Murisin Sağlığında Yaptığı Bağışlar Tenkis Kapsamına Girer mi?
Evet — ve bu çoğu kişiyi şaşırtır. Miras bırakan hayattayken yaptığı kazandırmalar da belirli koşullarda tenkise tabi tutulabilir. Bu kazandırmalar üç yıl kuralına ve murisin saklı payı zedeleme kastına göre değerlendirilir. Özellikle son yıllarda yapılan devir ve bağışlarda bu kast araştırılıyor; “satış görüntüsü altında bağış” olarak nitelendirilebilecek işlemler ciddi bir risk taşıyor.
Dava Kime Karşı Açılır?
Tenkis davası, kazandırmanın lehdarına karşı açılır: vasiyetname varsa vasiyet alacaklısına, satış ya da bağış yoluyla devir yapıldıysa o taşınmazı veya hakkı devralan kişiye. Taşınmaz üçüncü bir kişiye satılmışsa durum karmaşıklaşır: iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tenkis sonucu ayni değil, parasal alacak doğar.
İzmir’deki Davalarda Öne Çıkan Sorunlar
İzmir’de özellikle tarım arazisi ve yazlık devirlerinde tenkis davaları yoğunlaşıyor. Bu davalarda en kritik ispat meselesi, dava konusu taşınmazın miras açılma anındaki değerinin tespiti. Bilirkişi raporu sürecinde mahkemeler genellikle GYODER rayiç değerleri veya tapuya tescil bedeli yerine piyasa değerini esas alıyor. Değer tespitindeki yüzde 20-30’luk fark, saklı payın ihlal edilip edilmediğini doğrudan etkiler.
Nereden Başlamalı?
İlk adım, miras bırakanın tapu sicilindeki son 5-10 yıllık devir kayıtlarını incelemek. İzmir tapu müdürlüklerinden mirasçı sıfatıyla bu bilgilere erişilebilir. Kayıtlar incelendikten sonra bir Miras Hukuku avukatıyla birlikte “saklı payın zedelenip zedelenmediği” ve “zamanaşımının işlemeye başladığı tarih” değerlendirilmeli. Tenkis davasını açmak için önce tereke tespiti ya da mirasçılık belgesi almak zorunlu değil; ama bunlar dosyayı güçlendirir.